Prywatne Centrum Terapii Uzależnień "Koninki", Poręba Wielka 480, 34-735 Niedźwiedź
+48 607 407 014 kontakt@jacekswist.pl

Charakterystyka osób z problemem alkoholowym na podstawie własnych badań

Charakterystyka osób z problemem alkoholowym

Badania przeprowadzono w 1995 r. w Warszawie i w Nowym Targu. Badanymi były osoby, które w Warszawie uczestniczyły w Studium Pomocy Psychologicznej, a w Nowym Targu były uczestnikami programu terapii poznawczej prowadzonej przez autora w tamtejszym Ośrodku Psychoedukacji i Terapii.

Grupę badaną stanowiło 112 osób w tym 62 mężczyzn (55 %) i 50 kobiet (44 %). Średnia wieku badanych osób wynosiła 37 lat. Najwięcej osób było w przedziale 31 – 50 lat. Spośród badanych 22 osoby (19 %) posiadały wykształcenie wyższe, 64 osoby (57 %) wykształcenie średnie, 23 osoby (20 %) wykształcenie zawodowe, 2 osoby (1 %) wykształcenie podstawowe,1 osoba (1 %) nie udzieliła odpowiedzi. W związku małżeńskim pozostawały 64 osoby (57 %), 20 osób (17 %) było rozwiedzionych, 86 osób (77 %)  deklarowało wyznanie rzymsko – katolickie, 26 osób (23 %) wyznanie inne lub bliżej nieokreślone. Spośród badanych osób 73 osoby (65 %)  deklarowały się jako alkoholicy, 62 osoby (55 %) jako współuzależnione, 52 osoby (46 %) jako dorosłe dzieci alkoholików, 85 osób (75 %) jako utrzymujący abstynencję alkoholową. Szczegółowe dane biograficzne przedstawiono w tabelach poniżej.

Tab.1. Płeć i wiek badanych osób

Tab.1. Płeć i wiek badanych osób

Tab.2 Płeć i wykształcenie badanych osób

Tab.2 Płeć i wykształcenie badanych osób

Tab.3 Stan cywilny badanych osób

Tab.3 Stan cywilny badanych osób

Tab.4 Wyznanie badanych osób

Tab.4 Wyznanie badanych osób

Tab.5 Grupy badanych osób ze względu na problem

Tab.5 Grupy badanych osób ze względu na problem

Charakterystyczne zawody:

  • pracownik fizyczny – 18 osób
  • własna działalność gospodarcza – 16 osób
  • instruktor terapii uzależnień – 15 osób
  • pracownik umysłowy – 10 osób
  • bezrobotny – 8 osób
  • rencista, emeryt – 6 osób
  • nauczyciel, wychowawca – 5 osób
  • pielęgniarka, położna – 4 osoby
  • inżynier – 4 osoby
  • lekarz – 3 osoby
  • psycholog – 2 osoby

Badana grupa stanowiła szeroką reprezentację społeczną i nie była wyizolowaną grupą zawodową .Odpowiedzi badanych osób udzielone na pytania zawarte w Kwestionariuszu Osobowym pozwoliły lepiej poznać ich środowisko życiowe i wczesne doświadczenia emocjonalno- poznawcze.

Na uwagę zasługują następujące dane:

  • prawie 60 % badanych było bitych jako dzieci,
  • u prawie 90 % badanych w rodzinach pito alkohol,
  • u 45 % badanych były pijackie awantury,
  • 62 % nie miało szczęśliwego dzieciństwa,
  • 66 % badanych odpowiedziało, że w dzieciństwie nie okazywano im miłości
  •  68 % badanych nie słyszało, że są kochani.
  •  90 % badanych często czuło się bezradnymi w okresie dzieciństwa                                                      
  • 84 % czuło się gorszymi od innych .
  •  60% badanych często słyszało  w dzieciństwie, że życie jest ciężkie, ludzie są źli, i że sobie w życiu nie poradzą.
  •  60 % badanych często słyszało, że są źli
  •  49 % w dzieciństwie zostało skrzywdzonych.

Odpowiedzi na poszczególne pytania kwestionariusza zamieszczono w tabeli nr 6 i zobrazowano na wykresie nr 1.

Tab.6 Procentowe zestawienie odpowiedzi uzyskanych w Kwestionariuszu Doświadczeń Życiowych

Tab.6 Procentowe zestawienie odpowiedzi uzyskanych w Kwestionariuszu Doświadczeń Życiowych

 Tab.6 Procentowe zestawienie odpowiedzi uzyskanych w Kwestionariuszu Doświadczeń Życiowych

Wykres nr 1. Doświadczenia życiowe u osób z problemem alkoholowym w %

Wykres nr 1. Doświadczenia życiowe u osób z problemem alkoholowym      Wykres nr 1. Doświadczenia życiowe u osób z problemem alkoholu

Bliższa analiza udzielonych odpowiedzi pozwala stwierdzić, że środowisko życiowe badanych osób było nasycone pesymizmem, brakiem nadziei, przewidywaniem niepowodzeń, brakiem pozytywnych uczuć, negatywną oceną. W doświadczeniach emocjonalnych dominował lęk, niepewność, poczucie niesprawiedliwości, smutek, żal, gwałtowność i zmienność nastrojów. Poglądy osób dorosłych dotyczące przyszłości, wypowiadane wobec badanych w ich dzieciństwie, zawierały elementy myślenia depresyjnego i katastroficznego. Badane osoby bardzo wcześnie i bardzo długo doświadczały poczucia bezradności i czuły się gorsze od innych. Można wnioskować, że również bardzo często przeżywały poczucie winy.

Wyniki badań zamieszczone w dalszej części wykażą, że badane osoby jako dorosłe charakteryzują się cechami, które są zbieżne z wczesnymi doświadczeniami w okresie dzieciństwa. Psychologia poznawcza podkreśla, że wczesne doświadczenia , komunikaty, interpretacje, oceny, przewidywania przyszłości- stanowią bazę poznawczą, z której człowiek tworzy później własne poglądy i przekonania. Odpowiedzi udzielone przez badanych w kwestionariuszu doświadczeń życiowych wskazują na źródło wyuczonej bezradności, pesymistycznego stylu wyjaśniania zdarzeń i tendencji depresyjnych. 

Na wykresie nr 2. przedstawiono nasilenie objawów psychopatologicznych, zmierzone testem SCL-90 u badanych osób.

nasilenie objawów psychopatologicznych

    nasilenie objawów psychopatologicznych

Wykres przedstawia nasilenie objawów w poszczególnych podskalach, którymi są:

1.           somatyzacja – (SOM.)                               
2.           natręctwa – (NAT.)                                    
3.           nadwrażliwość interpersonalna – (NAD.)  
4.           depresja - (DEP.)                             
5.           lęk - (LĘK) 
6.           wrogość - (WROG.)                                   
7.           fobie – (FOB.)
8.           myślenie paranoidalne – (M.PAR.)            
9.           psychotyczność – (PSY.)                  
10.        brak apetytu – (B.A.)                                 
11.        przejadanie się – (P.)                                 
12.        trudności w zasypianiu – (T.Z.)                 
13.        budzenie się – (B.)                                    
14.        niespokojny sen – (N.S.)                           
15.        myślenie o śmierci – (M.Ś)                        
16.        poczucie winy – (W.)
 
 
Na wykresie nr 3 przedstawiono wyniki badań przeprowadzone kwestionariuszem  M. Seligmana badającym styl wyjaśniania zdarzeń.                                

Wykres nr 3. Wymiary stylu wyjaśniania zdarzeń u badanych osób

Wymiary stylu wyjaśniania zdarzeń u badanych osób

Na wykresie znajdują się wyniki testu M. Seligmana. Wykres przedstawia poziom badanych wymiarów stylu wyjaśniania, którymi są:

- stałość niepowodzeń (SN)

- zakres niepowodzeń (ZN)

- personalizacja niepowodzeń (PN)

- stałość powodzeń (SP)

- zakres powodzeń (ZP)

- personalizacja powodzeń (PP)

- skala nadziei (SN+ZN)

- ogólna skala niepowodzeń (N)

- ogólna skala powodzeń (P)

- ogólna skala pesymizmu - pesymizmu. (P-N).

Analiza wyników badań uzyskanych w poszczególnych testach pozwala zauważyć duże podobieństwo profili wykresów i małe różnice pomiędzy poszczególnymi grupami: alkoholików, osób współuzależnionych, dorosłych dzieci alkoholików i abstynentów.

W teście SCL-90 badane osoby wysokie wyniki uzyskały w następujących skalach:

  • natręctwa – 1.48 pkt.
  • lęk – 1.38 pkt.
  • nadwrażliwość interpersonalna – 1.30 pkt.
  • myślenie paranoidalne – 1.19 pkt.
  • depresja – 1.29 pkt.
  • wrogość – 1.13 pkt.
  • wczesne budzenie się – 1.21 pkt.
  • niespokojny sen – 1.21 pkt.
  • poczucie winy – 1.14 pkt.

Niskie wyniki wystąpiły w następujących skalach:

  • fobie – 0.59 pkt.
  • somatyzacja – 1.00 pkt.
  • psychotyczność – 0.87 pkt.
  • brak apetytu – 0.77 pkt.
  • myśli o śmierci – 0.88 pkt.

W kwestionariuszu M. Seligmana u wszystkich badanych osób wystąpił wskaźnik pesymistycznego stylu wyjaśniania zdarzeń/ P-M/ w granicach od –0,18 do 0,66. Oznacza to, że badane osoby mają skłonność do personalizacji niepowodzeń, czyli uważają, że przyczyny ich niepowodzeń umiejscowione są w nich samych, a powodzenia są niezależne od nich, spowodowane czynnikami zewnętrznymi. Na wykresie widoczne jest podwyższenie wyników skali PN (personalizacja niepowodzeń) i obniżenie wyników skali PP (personalizacja powodzeń). Ogólny wskaźnik P-N u wszystkich badanych znajduje się poniżej punktu 1.

Podsumowanie

Badane osoby z problemem alkoholowym charakteryzuje poczucie niemożności, brak wiary w skuteczność własnych działań i poczucie kompromitacji życiowej. Ich negatywne myśli mają charakter natrętny. Badane osoby posiadają podwyższony poziom lęku, depresji, postawę nieufności i podejrzliwości w kontaktach z innymi ludźmi . Występuje u nich tendencja do przejadania się, ich sen jest zaburzony. Zaburzenie to polega na tym, że wcześnie się budzą przed zakończeniem snu i ich sen jest niespokojny. Mają podwyższone poczucie winy oraz pesymistyczny styl wyjaśniania zdarzeń.

Uzyskane wyniki pozwalają stwierdzić, że osoby z problemem alkoholowym zagrożone są lub posiadają kliniczny zespół natręctw, ogólne zaburzenia funkcji poznawczych, nieadekwatny obraz własnej osoby, poczucie niższości w stosunku do innych ludzi. Występuje u nich zespół objawów i zachowań wiążących się klinicznie z wysokim uświadomionym lękiem oraz objawy towarzyszące klinicznemu zespołowi depresji. Osoby te charakteryzują się cechami myślenia projekcyjnego z elementami wrogości i podejrzliwości. Zaburzenia percepcji i przetwarzania informacji dotyczą własnej osoby, innych ludzi, swojego miejsca w świecie, świata, przyszłości, samooceny, interpretacji zdarzeń, relacji z innymi ludźmi i polegają na myśleniu negatywnym, depresyjnym, charakterystycznym dla depresyjnej triady Becka i wyuczonej bezradności opisanej przez M. Seligmana.

Biorąc pod uwagę uzyskane wyniki można przyjąć, że do stwierdzonych zaburzeń może dochodzić w następujący sposób.

Negatywne doświadczenia życiowe przyczyniają się do ukształtowania  swego rodzaju negatywnego filtru percepcyjnego przez, który osoba patrzy na świat, a następnie go interpretuje. Natrętne myśli, negatywne wyobrażenia, wspomnienia, przewidywania, oceny, interpretacje, w których występują zniekształcenia i błędy logiczne prowadzą do zaburzeń nastroju o charakterze lękowo - depresyjnym. Zaburzenia nastroju podtrzymują i utrwalają nieprawidłową percepcję. Jej negatywna treść rodzi gamę nieprzyjemnych uczuć i doznań. Pojawiają się zaburzenia snu. Osoba jest w ciągłej gotowości, czujności, ciągle myśli, analizuje, przewiduje, oczekuje, próbuje myślami opanować rzeczywistość. Nie działa, ponieważ nie wierzy w skuteczność własnych oddziaływań. Nie układa programu działania, ponieważ nie potrafi znaleźć innych przyczyn swoich niepowodzeń poza sobą. Siebie samego uważa jako główną przyczynę własnych klęsk i w sobie widzi źródło zła. Próby naprawienia siebie zakończone kolejnym niepowodzeniem potwierdzają ostateczne przekonanie, że nic nie da się zrobić, co stawia osobę w sytuacji bez wyjścia. Pojawia się depresja oraz złość na samego siebie, która często przybiera postać autoagresji i jest projektowana na otoczenie jako wrogość, nieufność, podejrzliwość.

Do podobnych konkluzji doszedł Z. Gaś (Gaś, 1987, s. 89 - 95). Podaje on, że osoby z problemem alkoholowym charakteryzują się podwyższeniem ogólnej agresywności i obniżeniem kontroli przejawów agresji. Agresja głównie emocjonalna kierowana jest na siebie. Występują u nich zaburzenia nastroju, poczucie winy, negatywny obraz siebie, projekcja wrogości na otoczenie, nieufność i podejrzliwość nawet wobec osób bliskich, słaba umiejętność kontroli przejawów wrogości. Wskazując kierunek terapii, Gaś wymienia takie cele jak: poprawienie funkcjonowania interpersonalnego, zwiększenie poczucia bezpieczeństwa, podwyższenie poczucia własnej wartości pozbawionej wrogości i tendencji do wyobcowania się ze środowiska. Badanie osobowości osób z problemem alkoholowym w skali MMPI – WISKAD i Arkuszem Samopoznania wykazało u nich zaburzenia świadomości przeżywanych trudności, występowanie poczucia niezrozumienia i nieakceptacji, doświadczanie wielu objawów somatycznych, obniżenie nastroju, trudności w przystosowywaniu się, osłabienie dojrzałych mechanizmów kontrolnych i nasiloną projekcję wrogości. Osoby te charakteryzowały się wadliwymi formami przystosowania, ukrywały wrogość pod pozorami afiliacji i odpowiedzialności, co nasilało agresję wobec otoczenia (Gaś 1987, s. 145-150).

Inni badacze również donoszą, że osoby z problemem alkoholowym:

  • mają podwyższony poziom lęku (Tamerin, Mendelson, 1969; Mello, Mendelson, 1972),
  • są depresyjne (Fowler, Bernard, 1960; Williams, 1966; Williams, 1970; Hoyt, Sedlacek, 1958; Weingold, Lachin, 1968; Rohan, Tatro, Rotman, 1969),
  • posiadają niską samoocenę i niską akceptację siebie (Steffenhagen, 1977; Allen, 1969; Cutter, Fisher, 1980),
  • mają negatywny obraz siebie (Jackson, 1967; Holroyd, Kohn, 1974; Stricker, 1974; Dumont, Vamos, 1

Bibliografia znajduje się u autora artykułu.