Prywatne Centrum Terapii Uzależnień "Koninki", Poręba Wielka 480, 34-735 Niedźwiedź
+48 607 407 014 kontakt@jacekswist.pl

Problemy psychologiczne osób uzależnionych od alkoholu i metody ich rozwiązywania. Ocena terapii poznawczej na podstawie własnych badań.

problemy psychologiczne

Do dzisiejszego dnia jednoznacznie nie zdefiniowano osobowości alkoholika. W przypadku alkoholizmu mamy do czynienia z łańcuchem przyczyn i skutków wzajemnie wzmacniających się i pogłębiających proces chorobowy. Alkohol jest czynnikiem wyzwalającym zaburzenia w sferze intelektualnej, emocjonalnej, społecznej i somatycznej. Przez uzależnionych traktowany jest jako środek zaradczy wobec doświadczonego dyskomfortu fizycznego i psychicznego.

Osoba nadużywająca alkoholu inaczej patrzy na świat, inaczej rozumuje, myśli i ma specyficzne przekonania. Tworzy szereg nieprawdziwych a nawet iluzorycznych  przekonań manifestujących się odpowiadającym tym przekonaniom zachowaniami. W ten sposób alkohol i człowiek tworzą problemy oraz wzmacniają te, które już istniały.  

Wiele badań podłużnych opisuje osoby w okresie szkoły średniej, które później w wieku dorosłym stały się alkoholikami. Badania wykazały podobieństwo pomiędzy osobami nie mającymi kontaktu z alkoholem, a alkoholikami pod względem takich cech, jak: agresywność, impulsywność, braki w zakresie osobistych mechanizmów kontroli (Braucht, Brakarsh, Follingstad, Berry, 1973, s. 92-106), niski poziom umiejętności społecznych (Asher, Renshaw 1984, s. 273-296). Oddziaływania terapeutyczne polegające na uczeniu się nowych zachowań, których celem było nabycie konstruktywnych umiejętności radzenia sobie ze stresem posiadały wysoką skuteczność ograniczającą alkoholizowanie się. Badania nad dziećmi z rodzin alkoholowych ujawniły istnienie od urodzenia specyficznych czynników związanych z mechanizmami pobudzenia i hamowania przejawiających się hiperaktywnością, nadpobudliwością psychoruchową. Właściwość ta w wieku dorosłym diagnozowana jest jako symptom nieznacznego uszkodzenia centralnego układu nerwowego i upośledzenie kontroli reakcji agresywnych (Mann, Greenspan, 1976, s. 1016). Wiele danych wskazuje na to, że czynniki intrapersonalne mają znaczący wpływ na nadużywanie alkoholu. G. Vailland zwrócił uwagę, że brak ciepła bądź poczucia bezpieczeństwa w relacjach ludzkich w okresie dzieciństwa i dorastania, sprzyja powstawaniu w wieku dorosłym objawów „łaknienia” wyrażającego się w pesymizmie, zwątpieniu w siebie, w bierności i uzależnieniu od innych, co stanowi zespół czynników negatywnej prognozy używania i nadużywania alkoholu (Vailland, 1980, s. 181-186). Przeprowadzone badania młodzieży w wieku dorastania i następnie po 40 latach ujawniły  u badanych występowanie obniżonego poziomu tolerancji na napięcia połączone z nieumiejętnością zwalczania stresów psychicznych (Beardslee, Vailland, 1984, s. 500-503). Osoby używające alkoholu posiadają określone oczekiwania związane z jego spożyciem. Uważają oni, że alkohol:

-    obniży pojawiające się napięcie,

-    poprawi samopoczucie,

-    zmieni pesymistyczny nastrój,

-    uprzyjemni pobyt w towarzystwie,

-    zniesie nieśmiałość,

-    zniesie zahamowania seksualne,

-    pobudzi do aktywności,

-    pobudzi do rozmowności (Brown, 1985, s. 123-130).

J. Wilks i V. Callan w badaniu studentów australijskich w związku z używaniem alkoholu stwierdzili występowanie następujących potrzeb:    

  -  bycia towarzyskim,

-    zniesienia napięcia,

-    identyfikacji z przyjaciółmi,

-    uczczenia uroczystości,

-    zapomnienia o kłopotach,

-    zaspokojenie pragnienia,

-    nabrania wiary w siebie,

-    doznania smaku,

-    polepszenia kontaktu z innymi,

-    zmiany pesymistycznego nastroju,

-    poprawy nastroju,

-    poprawy samopoczucia (Wilks, Callan, 1984: s. 326-333).

R. Tarter, A. Altermn i K. Edwards dokonując przeglądu literatury psychologicznej i neurologicznej podają, że z pewnym prawdopodobieństwem można przyjąć, iż osoby podatne na alkoholizm mają zaburzenia w zakresie intrapersonalnego funkcjonowania - myślenia, emocji, motywacji i regulacji pobudzenia. Skuteczne okazały się w tych przypadkach treningi umiejętności poznawczo behawioralnych i techniki relaksacyjne. Udostępniają one osobie alternatywne wobec picia zachowania i umożliwiają radzenie sobie ze stresem, i własnymi emocjami (Tarter, Altermn, Edwards, 1985, s. 329-356).

W 1986 roku przeprowadzono badania nad efektywnością krótkiego programu terapii racjonalno - emotywnej. Był on przeznaczony dla studentów college'u nadużywających alkoholu. Celem programu była wczesna interwencja w odniesieniu do zachowań w sytuacjach stresowych. W jego skład wchodził trening rozluźniania mięśni, medytacja, restrukturyzacja poznawcza i ćwiczenia zachowań konstruktywnych.

Porównano osoby, które przeszły program, z grupą kontrolną osób, wobec których interwencji nie zastosowano. Przez okres 6 miesięcy badano poziom afektu - lęku i depresji oraz ilość wypijanego dziennie alkoholu. Pomiary przeprowadzone w dwa i pół miesiąca po zakończeniu terapii wykazały jej istotny wpływ na redukcję spożycia alkoholu i redukcję poziomu lęku. Restrukturyzacja poznawcza miała istotny wpływ na oczekiwania i przekonania, dotyczące źródeł stresu i sposobów radzenia sobie z nimi (Rohsenow, Smitch, Johnson, 1986, s. 45-54).

W ostatnich latach pojawia się coraz więcej badań dotyczących nawrotów choroby oraz sposobów zapobiegania im. S. Hall i B. Havassy (1986) wskazują na znaczenie postanowienia o abstynencji. Na podstawie badań osób z problemem alkoholowym, palaczy tytoniu i przyjmujących opioidy, autorzy weryfikowali hipotezę, zgodnie z którą silniejsze zobowiązanie do abstynencji, silniejsze postanowienie powoduje wydłużenie okresu, który mija do kolejnego nawrotu. Autorzy zastosowali kwestionariusz „Zobowiązanie do abstynencji”, w którym badanych prosi się o wybór jednego z sześciu możliwych celów leczenia, który najlepiej spełnia ich oczekiwania. Cele leczenia były uszeregowane od: „brak wyraźnego celu”, poprzez „używanie kontrolowane”, aż do „całkowita abstynencja do końca życia”. Po badaniu katamnestycznym (wykonanym dwanaście tygodni później) autorzy stwierdzili, że badani, którzy podkreślili stwierdzenie wskazujące, że chcą zachować abstynencję i nigdy już nie mieć problemów wynikających z używania substancji psychoaktywnej, wolniej powracali do codziennego używania. Zachodziło też większe prawdopodobieństwo, że osoby te zachowają abstynencję pod koniec trzymiesięcznego okresu badania (Hall, Havassy,1986).

Nawrót choroby

Cummings C.  podaje osiem głównych kategorii czynników wyzwalających nawrót, które podzielono na dwie obszerniejsze klasy:

- czynniki intrapersonalne / negatywne stany emocjonalne, negatywne doznania somatyczne, pozytywne stany emocjonalne, chęć sprawowania kontroli i gwałtowna potrzeba lub pokusa/.

- czynniki interpersonalne / konflikty interpersonalne, naciski ze strony otoczenia, pozytywne stany emocjonalne/.

Stwierdzono, że w przypadku osób pijących w sposób problemowy najczęściej relacjonowane przyczyny należą do grupy czynników intrapersonalnych, w szczególności zaś dotyczy to negatywnych stanów emocjonalnych (Cummings i wsp. 1980).

Litman G.K. wraz ze swoimi współpracownikami opracowali narzędzie do oceny liczby sytuacji, które osoby pijące w sposób problemowy uważają za sytuację wysokiego ryzyka. Na podstawie relacji takich osób został opracowany Inwentarz Czynników Sprzyjających Nawrotowi. Zadaniem badanych było wyobrażenie sobie sytuacji, która prawdopodobnie skłaniałaby ich do wypicia dużej ilości alkoholu. Autorzy stwierdzili, że im więcej sytuacji spostrzeganych jest jako niebezpieczne, tym częściej dochodzi do nawrotu u badanych w sześć do piętnastu miesięcy później (Litman i wsp. 1983, s. 388).

Programy terapeutyczne zawierające treningi, podczas których aranżowano modelowe sytuacje wysokiego ryzyka i odgrywano je (Chaney i wsp., 1978: s. 1092-104; Jones i wsp., 1982: s. 285-90), trening umiejętności społecznych, trening asertywności i trening zmiany przekonań (Jackson, Oei, 1978: s. 369-74) oraz trening relaksacyjny (Freedberg, Johnston, 1978) okazały się bardzo skuteczne. Wyniki leczenia były lepsze w porównaniu z grupą¸ która w ogóle nie przechodziła dodatkowych treningów, w której jedynie dyskutowano na temat trudnych sytuacji. Obserwowano wyraźnie lepsze funkcjonowanie w zakresie ćwiczonych umiejętności bezpośrednio po zakończeniu badań oraz poprawę w zakresie zachowań związanych z piciem w okresie rocznej katamnezy. Osoby należące do badanej grupy mówiły o mniejszej liczbie dni, podczas których były pijane, o krótszych ciągach picia oraz o mniejszej ilości wypitego alkoholu. Osoby, które w trakcie abstynencji stopniowo nabywały umiejętności radzenia sobie, rozwijały umiejętności rozwiązywania problemów były bardziej uodpornione na nawroty choroby (Billings, Moos, 1983: s. 205-18). Badani, którzy takich umiejętności nie posiadali lub takich umiejętności nie nabywali osiągali niezadowalające wyniki leczenia (Chaney i współpracownicy 1978, s. 1092-104).

Wpływem oczekiwań na zachowanie człowieka zajmował się Bandura, który uważa, że zachowanie jest funkcją dwóch oczekiwań:

  • oczekiwania co do rezultatów
  • oraz oczekiwania co do skuteczności własnej

(Bandura, 1977, s. 191-215).  

Rollnick S. i  Hather N. (1982: s. 243-50) twierdzą, że silne pozytywne oczekiwania wobec abstynencji wiążą się z wydłużeniem czasu trwania abstynencji, natomiast silne negatywne oczekiwania, że wypicie jednego kieliszka może być przyczyną ciągu picia, wiąże się z większym prawdopodobieństwem wystąpienia „nawrotu” w następstwie wypicia jednej porcji. Dalsze badania (Hather i wsp., 1983, s. 11-17) wykazują, że oczekiwanie co do wyniku ma jako czynnik prognostyczny większą wartość niż obiektywne mierniki uzależnienia od alkoholu. Osoby u których, mimo przerwania picia, utrzymują się pozytywne oczekiwania związane z piciem alkoholu i wprowadzaniem się w stan intoksykacji, szybko przerywają abstynencję i powracają do picia.

Podobnie oczekiwania co do skuteczności własnej wpływają na efekty leczenia. Według  Riska F. i  Watzla H.(1983) u osób pijących w sposób problemowy, niskie poczucie skuteczności wiąże się ze zwiększonym ryzykiem nawrotu w okresie sześciu miesięcy.

Odnotowano także silny związek pomiędzy poczuciem skuteczności mierzonym po leczeniu i zachowaniami związanymi z piciem w okresie dalszych sześciu miesięcy: wysokie poczucie skuteczności wiąże się z lepszymi wynikami leczenia (Allsop i wsp., 1989). Niskie poczucie skuteczności własnej utrudnia efektywne wykorzystanie umiejętności radzenia sobie w trudnych sytuacjach. Powoduje to zwiększenie oczekiwań co do tego, że poniesie się porażkę oraz zwiększenie prawdopodobieństwa przerodzenia się każdego epizodu picia w picie ciągłe.

Zgodnie z teorią wyuczonej bezradności oczekiwanie przyszłej porażki zwiększa się jeśli dana osoba przypisuje każdą „wpadkę” lub „porażkę” czynnikom wewnętrznym, globalnym i stabilnym (np.: jestem do niczego, nigdy nie wyzdrowieję, nie dam rady itd.) niż zewnętrznym, specyficznym i możliwym do kontrolowania (np. miałem gorszy dzień, byłem zmęczony, jeszcze nie potrafiłem odmówić itp.). Tak więc pesymistyczny styl wyjaśniania własnej porażki utrudnia leczenie i podtrzymuje nawrót choroby.

Ocena  Programu Terapii Poznawczej – badania własne

Program "Edukacja i Terapia Psychologiczna" powstał na bazie doświadczeń autora z prowadzenia warsztatów i treningów psychologicznych na temat pozytywnego myślenia. Były one prowadzone  w kontekście teorii wyuczonej bezradności M. Seligmana. Program adresowany był do osób z problemami alkoholowymi, tzn. alkoholików, dorosłych dzieci alkoholików, współuzależnionych i abstynentów. Celami programu były:

nauka optymizmu, przekonywania i motywowania samego siebie, do pozytywnych zmian,

- terapia negatywnych nastawień,

- zapobieganie nawrotom choroby, stanom kryzysowym i depresji,

- pobudzanie rozwoju autonomii osoby.

Program składał się z części edukacyjnej i części praktycznej.

W części edukacyjnej poruszano następujące tematy:

1. Uwarunkowania rozwoju osobowości człowieka - rola okresu wczesnodziecięcego i źródła deficytów rozwojowych.

2. Rola środowiska zewnętrznego i własnej aktywności poznawczej dla rozwoju człowieka. Myśli, uczucia, zachowania - wzajemne relacje i uwarunkowania.

3. Negatywne doświadczenia i negatywne myśli jako przyczyny stanów kryzysowych i depresji:

- koncepcja wyuczonej bezradności prof. M. Seligmana,

- pesymistyczny styl wyjaśniania i jego źródła,

- negatywne myślenie a choroby - uzależnienia i współuzależnienia.

4. Istota pozytywnego myślenia i jego znaczenie dla zdrowia.

Na zajęcia praktyczne składało się:

  1. Diagnoza stylu wyjaśniania – kwestionariusz M. Seligmana.
  2. Afirmacje - pokochaj siebie
  3. Ćwiczenie optymistycznego stylu wyjaśniania – nauka kwestionowania
  4. Trening relaksacyjny
  5. Trening pozytywnego myślenia
  6. Medytacje
  7. Wizualizacje

Program realizowano aktywnymi metodami psychologicznymi, grupowymi, jak również stosowano indywidualne rozmowy i konsultacje. Program trwał 4 miesiące. Zaczynał się od 10 dniowego turnusu, potem uczestnik wyjeżdżał do domu, gdzie samodzielnie realizował swój indywidualny program, a po 3 miesiącach wracał jeszcze raz na 10 dniową sesję. Podczas turnusu uczestnicy słuchali wykładów, z każdym z nich były prowadzone indywidualne rozmowy, byli badani testami psychologicznymi, odbywali grupowe sesje terapeutyczne, medytacje, treningi relaksacyjne. Zajęcia edukacyjne odbywały się w godzinach porannych w godz. 9-10, grupowe sesje terapeutyczne w godz. 10 - 14, sesje medytacyjne, wizualizacyjno – relaksacyjne w godz. 16 - 18. Wieczory sobotnio – niedzielne były do dyspozycji uczestników, w tym czasie organizowali sobie czas wolny: wycieczki, ogniska, zabawy. W pierwszych dniach pobytu przeprowadzono diagnozę stylu wyjaśniania zdarzeń za pomocą kwestionariusza Seligmana, diagnozę objawów psychopatologicznych za pomocą skali SCL-90 zaadoptowanej przez Jankowskiego oraz nasilenie automatycznych myśli negatywnych za pomocą skali Siwiak-Kobayashi.

Wyniki badań były udostępnione każdemu uczestnikowi, a omówienie ich było jednym z tematów edukacyjnych. Uzasadniały one również prowadzone procedury terapeutyczne, których celem była restrukturalizacja pesymistycznego stylu wyjaśniania zdarzeń. Na grupowych sesjach terapeutycznych uczestnicy uwalniali negatywne emocje związane z przeszłością, doświadczeniami traumatycznymi i urazami emocjonalnymi. Indywidualny program realizowany w ciągu 3 miesięcy polegał na prowadzeniu kwestionowania wg schematu Seligmana oraz na wykonywaniu ćwiczeń relaksacyjnych i treningu pozytywnego myślenia wg instrukcji nagranej na taśmie magnetofonowej, którą otrzymywał każdy uczestnik. Powtórna 10-dniowa sesja po upływie 3 miesięcy była uzupełnieniem, utrwaleniem umiejętności nabytych podczas pierwszej sesji. Na zakończenie przeprowadzono powtórne badania tymi samymi metodami. Każdy z uczestników miał możliwość porównania swoich wyników z przed terapii i po jej zakończeniu, przeanalizowania zmian, jakie zaszły i uzyskania informacji, co do dalszych możliwości osobistego rozwoju.

W trakcie trwania programu i badań żadna z osób uzależnionych nie złamała abstynencji.

Efektywność terapii poznawczej

Program terapii realizowano w Nowym Targu i tam prowadzono badania w 1995 roku.

Ogółem przebadano 32 osoby, 13 mężczyzn, 19 kobiet. Średni wiek badanych wynosił 39 lat. Największą grupę stanowiły osoby  w przedziale wieku 31-50 lat. Większość badanych posiadało wykształcenie średnie, była wyznania rzymsko-katolickiego i w związkach małżeńskich. Spośród badanych 18 (56 %) badanych określiło się jako alkoholicy, 20 (62 %) jako współuzależnieni, 12 (37 %) osób jako dorosłe dzieci alkoholików, 20 (62 %) osób jako abstynenci.  

Tabele i wykresy zamieszczone poniżej przedstawiają różnice między pierwszym badaniem przed terapią a drugim po terapii. W tabelach zawarto wyniki obliczeń statystycznych dotyczących poziomu istotności różnic przy poziomach ufności alfa=5% i alfa=1%. Wykresy sporządzono dla każdego testu oddzielnie. Tabela nr 1 i wykres nr 1 przedstawiają wyniki badań uzyskane w teście Lista Myśli Negatywnych Siwiak - Koybayashi.

Tab. nr 1. Nasilenie myśli negatywnych przed terapią i po terapii   

Nasilenie myśli negatywnych przed terapią i po terapii

Wykres nr 1. Nasilenie myśli negatywnych przed terapią i po terapii

Wykres nr 1. Nasilenie myśli negatywnych przed terapią i po terapii

Objaśnienie do tabeli i wykresu:

Na wykresie od lewej strony znajdują się wyniki testu Lista Myśli Negatywnych. Wykres przedstawia nasilenie automatycznych myśli negatywnych w pięciu kategoriach:

1. stracone możliwości – (S.M.),

2. poczucie niemożności - (N.),

3. poczucie choroby – (CH.), 

4. samooskarżanie się – (S.),

5. poczucie kompromitacji życiowej – (K.)                   

Jak widać na wykresie, natężenie myśli negatywnych uległo znacznemu obniżeniu we wszystkich możliwych kategoriach: stracone możliwości, niemożność, choroba, samooskarżanie się, kompromitacja. Zmiana ta jest istotna statystycznie na poziomie ufności alfa=1%.

Kolejna tabela nr 2 i wykres nr 2 przedstawiają wyniki badania testem SCL-90

Tab. Nr 2. Nasilenie objawów psychopatologicznych przed terapią i po terapii

Tab. Nr 2. Nasilenie objawów psychopatologicznych przed terapią i po terapii

Wykres nr 2.  Nasilenie objawów psychopatologicznych przed terapią i po terapii

Wykres nr 2.  Nasilenie objawów psychopatologicznych przed terapią i po terapii

Objaśnienie do tabeli i wykresu:

somatyzacja – (SOM.), natręctwa – (NAT.), nadwrażliwość interpersonalna – (NAD, depresja - (DEP), lęk - (LĘK), wrogość - (WROG.), fobie – (FOB.), myślenie paranoidalne – (M.PAR.), psychotyczność – (PSY.), brak apetytu – (B.A.), przejadanie się – (P.), trudności w zasypianiu – (T.Z.), budzenie się – (B.), niespokojny sen – (N.S.), myślenie o śmierci – (M.Ś), poczucie winy – (W.)

Terapia poznawcza spowodowała znaczne zmniejszenie objawów psychopatologicznych. Różnica pomiędzy pierwszym badaniem przed terapią a drugim badaniem po terapii jest istotna statystycznie na poziomie ufności alfa = 1% we wszystkich skalach.

W tabeli nr 3 i na wykresie nr 3 przedstawiono wyniki badań uzyskane w teście M. Seligmana badającym styl wyjaśniania powodzeń i niepowodzeń.

Tab. nr 3. Styl wyjaśniania zdarzeń przed terapią i po terapii

Tab. nr 3. Styl wyjaśniania zdarzeń przed terapią i po terapii

Wykres nr 3. Styl wyjaśniania zdarzeń przed terapią i po terapii                                                                                          

Wykres nr 3. Styl wyjaśniania zdarzeń przed terapią i po terapii

Objaśnienie do  wykresu:

Na wykresie znajdują się wyniki testu M. Seligmana. Wykres przedstawia poziom badanych wymiarów stylu wyjaśniania, którymi są: stałość niepowodzeń (SN), zakres niepowodzeń (ZN), personalizacja niepowodzeń (PN), stałość powodzeń (SP), zakres powodzeń (ZP), personalizacja powodzeń (PP),  skala nadziei (SN+ZN), ogólna skala niepowodzeń (N), ogólna skala powodzeń (P),  ogólna skala pesymizmu - pesymizmu. (P-N)

Przed terapią badane osoby uzyskały wyniki świadczące o pesymistycznym stylu wyjaśniania zdarzeń. Zastosowana terapia spowodowała zmianę myślenia i wyjaśniania u badanych osób. Różnice są istotne statystycznie na poziomie ufności alfa=5% we wszystkich badanych wskaźnikach oprócz jednego: zakres powodzeń (ZP), a na poziomie ufności alfa=1% istotne statystycznie różnice dotyczą następujących wskaźników stałość niepowodzeń (SN), personalizacja niepowodzeń (PN), stałość niepowodzeń plus zakres niepowodzeń (SN+ZN), stałość niepowodzeń plus zakres niepowodzeń (SN+ZN), niepowodzenia ogółem (N), ogólny wskaźnik optymizmu (P-N). Analiza uzyskanych zmian pozwala stwierdzić, że u badanych osób nastąpiła wyraźna zmiana stylu wyjaśniania z pesymistycznego na optymistyczny.

Zaprezentowane w artykule badania dostarczają danych, na podstawie których można bardzo wcześnie przewidzieć wystąpienie problemów alkoholowych.

Wykazały one, że u osób z problemem alkoholowym w tym u samych alkoholików występuje pesymistyczny styl wyjaśniania zdarzeń prowadzący do wyuczonej bezradności i depresji.

Obecnie problemy alkoholowe w tym alkoholizm rozpoznaje się po kilku lub kilkunastu latach używania lub nadużywania alkoholu przez dane osoby. Alkoholizm rozpoznaje się po rodzaju interakcji człowieka z alkoholem. Decydującym kryterium jest tutaj utrata kontroli nad alkoholem, picie go pomimo doświadczania dotkliwych szkód zdrowotnych, niemożność utrzymania dłuższego okresu abstynencji. Można powiedzieć, że jest to rozpoznanie po szkodzie. Alkoholizm w fazie utajenia to propozycja nowej strategii diagnostycznej. Stwierdzając u osoby występowanie czynników ryzyka można przewidzieć skutki kontaktu tej osoby z alkoholem. Obecnie dysponujemy wystarczającą wiedzą i odpowiednimi narzędziami diagnostycznymi potrzebnymi do rozpoznawania czynników ryzyka uzależnienia alkoholowego. Syndrom nadpobudliwości psychoruchowej poprzedza wystąpienie problemów z alkoholem. Nadpobudliwość psychoruchową można stwierdzić u dzieci bardzo wcześnie na podstawie obserwacji ich zachowania. Innym czynnikiem ryzyka łatwym do diagnozowania jest środowisko życia osoby. Badania wykazały, że w przypadku osób mających problem z alkoholem w ich domu rodzinnym używano i nadużywano alkoholu, często odbywały się tam awantury pijackie. Brak dojrzałości społecznej i nieumiejętność współżycia w grupie, skłonność do reakcji impulsywnych, drażliwość, podejrzliwość, nieufność, zachowania agresywne również nie stwarzają problemów diagnostycznych i mogą być rozpoznane bardzo wcześnie.  Do badania pesymistycznego stylu wyjaśniania zdarzeń i wyuczonej bezradności można stosować kwestionariusz M. Seligmana - wersję dla dzieci. Badanie to umożliwia bardzo wczesne rozpoznanie zagrożenia powstawania stanów depresyjnych, które są bardzo silnym czynnikiem ryzyka występowania problemów alkoholowych w tym samego uzależnienia alkoholowego. Alkoholizm w fazie utajenia jest bardzo wczesną diagnozą postawioną w oparciu o rozpoznanie wyżej wymienionych czynników ryzyka. Rozpoznanie to daje możliwość podejmowania odpowiednich kroków zaradczych bardzo wcześnie  w oparciu o wnikliwe poznanie konkretnej osoby. Wiedza ta mogłaby być podawana badanej osobie tak, by mogła ona już bardzo wcześnie wiedzieć, że jest nosicielem czynników ryzyka choroby alkoholowej, i że od niej zależy uaktywnienie bądź nie procesu chorobowego.

Bibliografia

  • Allsop S., Saunders W., Caarr A.,  Relapse,prevention and management:a controled trial with problem drinkers, in preparation, (1989).
  • Asher S., Renshaw P. D.,  Children whitout friends: Social knowledge and Social skills training. In S. Asher, J. Gottman (Eds), “The development of childrens friendships”.  New York: Cambridge University Press, s. 273-296, (1984).
  • Bandura A., Self-efficacyaoward a unifying theory of behavioral change, “Psychological Review” 84; s.191-215, (1977).
  • Billings A., Moos 8.,  Psychosocial processes ofrecovery among alcoholcs and their families: implications for clinicians and programme evaluators, “Addictive Behaviors” 8: s. 205-18, (1983).
  • Braucht G. N., Brakarsh D., Folingsted D., Berry K. L.; Deviant drug use in adolescence. „Psychological Bulletin”, 79, s. 92-106, (1973).
  • Brown S. A.; Expectancies verns background in the prediction of college drinking patterns. “Jurnal of Cunsulting and Clinical Psychology” 53, 1,  s. 123-130, (1985).
  • Cummings K. M., Giovino G., Jaen C. R.,  Emrich L. J.; Relapse: prevention and prediction in W. R. Miller (ed) “ Addictive Behaviors”  s. 291-321, (1980).
  • Chaney E., O'Leary M.R., Marlatt G.A.; Skill training with alcoholics, “Journal of Consulting and Clinical Psychology” 46: s. 1092-104, (1978).
  • Freedberg E. J., Johnston W. E.; The Effects of Relaxation Training within the Context of a Multi­Modal Alcoholism Treatment Program for Employed Alcoholics, Substudy No.988, Toronto,Ontario: Alcoholism and Addiction Research Foundation, (1978).
  • Hall S. M., Havassy B. E.; Commitment to abstinence and relapse to tabacco, alcohol and opiates in T.M. TIMS and Leukefeld (eds) Relapse and Recovery in Drug Abuse, National Institute on Drug Abuse Research Monografh 72, Rockville Marylend: Department of Health and Human Services,( 1986).
  • Heather N., Rollnick S., Winton M.; A comparison of objective and subjective measures of alcohol dependence as predictors of relapse following treatment, “British Journal of Clinical Psychology” 22: s.11-17, (1983).
  • Jackson P., Oei T. P. S.; Social skills training and cognitive restructuring with alcoholocs, “Drug and Alcohol Dependence”  3: s. 369-74, (1978).
  • Jones S.L., Kanfer R., Lanyon 8.1,; Skill training with alcoholics: a clinical extension, “Addictive Behaviors” 7: s. 285-90, (1982).
  • Litman G. K., Stapleton J., Oppenheim A. N., Peleg M., Jackson P.; Situations related to alcoholism relapse “British Journal of Addictions” 78: s.381-9. (1983).
  • Mann W., Greenspan S.; The identification and treatment of adult brain dysfunction. “American Journal of Psychiatry” 33, s. 1013-1017, (1976).
  • Risk F.,Watzl H.; Self-assessment of relapse risk and assertiveness in relation to treatment outcome of female alcoholies,  “Addictive Behaviors” 8: s. 121-7, (1983). 
  • Rohsenow D. J., Smith R. E., Johnson J.; Stress management as a prevention program for heavy social drinkers: Cognitions, affect, drinking and individual differences. „Addictive Behawiors”, 10, s. 45-54, (1986).
  • Seligman M.; Optymizmu można się nauczyć, Media Rodzina of Poznań, (1986).
  • Tarter R., Alterman A., Edwards K.; Vulnerability of alcoholism in men: A behawior - genetic prespective. „Journal of Studies on Alcohol”, 46, s. 329-356, (1985).
  • Wilks J., Callen V. J.; Similavity of university students and their parents attitudes toward alcohol, „Journal of Studies on Alcohol”, 45, 4, s. 326-333,( 1984).
  • Vailland G. E.; Natural history of male psychological health, “Antecendents of alcoholism and „mortalility”, “American Journal of Psychiatry.” 37 (2), s. 181-186, (1984).